Một buổi chiều tháng 12, Jack van Honk, nhà thần kinh học xã hội tại Đại học Cape Town, lái xe vào một khu phố tồi tàn ở Lambert’s Bay, bờ biển phía tây Nam Phi. Một người phụ nữ mặc váy hoa đỏ bước ra từ căn nhà nhỏ màu xanh biển nhạt, nở nụ cười rạng rỡ. Đó là Maria, 47 tuổi, mang một đột biến gen hiếm gặp gần như không ai biết đến bên ngoài Nam Phi. Đột biến này đã làm vôi hóa một phần não gọi là hạch hạnh nhân nền bên (basolateral amygdala) và làm dày, sẹo dây thanh quản.
Maria mắc bệnh Urbach-Wiethe, một rối loạn di truyền lặn. Bệnh này khiến những người mắc phải có làn da mỏng, tổn thương dây thanh quản và các mảng vôi hóa trong não, đặc biệt là ở hạch hạnh nhân. Trong nhiều thập kỷ, hạch hạnh nhân được coi là ‘trung tâm sợ hãi’ của não, dựa trên các thí nghiệm trên động vật gặm nhấm. Nhưng nghiên cứu gần đây cho thấy vùng não này phức tạp hơn nhiều.
Van Honk và các đồng nghiệp đã dành hai thập kỷ để nghiên cứu một nhóm nhỏ phụ nữ mắc bệnh Urbach-Wiethe ở Nam Phi. Họ phát hiện ra rằng, trái với kỳ vọng, những người này không hề ‘vô cảm’ với nỗi sợ. Thực tế, họ có phản ứng sợ hãi gia tăng và tỷ lệ lo âu cao. Điều này mâu thuẫn với trường hợp nổi tiếng của bệnh nhân S.M. vào những năm 1990, người có hạch hạnh nhân bị vôi hóa gần như hoàn toàn và được cho là không thể cảm nhận nỗi sợ.
Sự khác biệt nằm ở vị trí tổn thương. Ở nhóm phụ nữ Nam Phi, tổn thương tập trung ở hạch hạnh nhân nền bên, trong khi các phần khác của hạch hạnh nhân vẫn hoạt động. Điều này cho phép các nhà khoa học thấy được chức năng cụ thể của từng vùng. Họ phát hiện rằng hạch hạnh nhân nền bên không chỉ đơn thuần xử lý nỗi sợ, mà còn đóng vai trò như một ‘la bàn xã hội’, giúp chúng ta cân nhắc nhu cầu và ý định của người khác, quyết định ai quan trọng với mình.
Trong các thí nghiệm, những phụ nữ mắc bệnh Urbach-Wiethe gặp khó khăn trong việc điều chỉnh hành vi theo hoàn cảnh. Họ đầu tư tiền một cách liều lĩnh vào người lạ trong trò chơi tin tưởng, và từ chối hy sinh một mạng người để cứu nhiều người hơn trong các tình huống đạo đức giả định. Họ cũng không phân biệt được mức độ hào phóng dành cho người thân và người lạ, như thể họ không thể cân bằng lợi ích của bản thân với lợi ích của người khác.
Nghiên cứu này thách thức quan điểm truyền thống về hạch hạnh nhân. Thay vì là một công tắc bật/tắt nỗi sợ, nó dường như là một trung tâm tích hợp các tín hiệu cảm xúc với hậu quả có thể xảy ra, cho phép chúng ta đưa ra quyết định linh hoạt. Khi hệ thống này bị phá vỡ, con người trở nên kém khả năng dung hòa các lợi ích cạnh tranh.
Những phát hiện này không chỉ làm sáng tỏ chức năng của não, mà còn mở ra hướng hiểu mới về các rối loạn tâm thần như lo âu, trầm cảm hay rối loạn phổ tự kỷ, nơi khả năng điều chỉnh cảm xúc và hành vi xã hội bị suy giảm.