Một bộ dụng cụ phẫu thuật 600 năm tuổi được khai quật từ một ngôi mộ ở Trung Quốc đã tiết lộ bằng chứng hóa học đầu tiên trên thế giới về thuốc tê bôi ngoài da. Loại thuốc này được chế từ cây ô đầu (Aconitum), một loại thực vật cực độc, nhưng có thể đã được khử độc bằng nước tiểu và các chất khác trước khi sử dụng.
“Sáu thế kỷ trước, một bác sĩ phẫu thuật thời nhà Minh đã thực hiện ca mổ bằng kéo sắt và nhíp, và hôm nay chúng tôi đọc được dấu vết của thuốc tê còn sót lại trên những dụng cụ đó nhờ chùm tia laser,” đồng tác giả nghiên cứu Congcang Zhao, nhà khảo cổ học tại Đại học Tây Bắc Trung Quốc, cho biết trong một tuyên bố.
Trong nghiên cứu đăng trên tạp chí Antiquity ngày 26 tháng 5, Zhao và các đồng nghiệp đã phân tích hai dụng cụ phẫu thuật được phát hiện cách đây nhiều thập kỷ trong ngôi mộ thời nhà Minh (khoảng 1368–1644) của Xia Quan tại thành phố Giang Âm, cách Thượng Hải khoảng 150 km về phía tây bắc.
Dựa trên phân tích huỳnh quang tia X (XRF), một kỹ thuật không phá hủy giúp xác định thành phần nguyên tố, các nhà nghiên cứu kết luận rằng cả kéo và nhíp đều được làm từ sắt. Sau đó, dưới kính hiển vi, họ chọn ba hạt cặn nhỏ màu gỉ sét trên dụng cụ để tìm kiếm dấu vết của các hợp chất hữu cơ.
Để xác định thành phần của cặn, nhóm nghiên cứu đã sử dụng kỹ thuật quang phổ Raman vi mô, trong đó tia laser chiếu vào mẫu khiến các photon của mẫu tán xạ. Mô hình tán xạ này được phân tích để tạo ra dấu vân tay cấu trúc của các phân tử trong mẫu.
Kết quả phân tích Raman trên hai dụng cụ phẫu thuật cho thấy sự hiện diện của nhóm chức cyano, vốn có trong hydro xyanua, cùng với các thành phần hữu cơ của dầu và mỡ. Tổng hợp lại, những kết quả này chỉ ra “đặc tính dược liệu và tiềm năng gây tê của các cặn bã,” các nhà nghiên cứu viết. “Chất độc alkaloid aconitine được cho là một thành phần có khả năng cao trong cặn bã.”
Aconitine có trong các loài thực vật thuộc chi Aconitum, vốn có nguồn gốc từ Bắc Mỹ, châu Âu và châu Á. Còn được gọi là phụ tử, ô đầu hay sói lang, những cây có hoa này cực kỳ độc – nhưng cũng đã được sử dụng trong y học cổ truyền châu Á suốt nhiều thế kỷ, chủ yếu nhờ đặc tính giảm đau. Các thầy thuốc thời nhà Minh biết cách giảm độc tính của cây, các nhà nghiên cứu cho biết, bằng cách dùng các chất có tính axit như đậu xanh, giấm hoặc nước tiểu của trẻ em trai để khử độc ô đầu và biến nó thành bột hoặc chất lỏng gây tê.
“Các thầy thuốc thời Minh đã sử dụng dụng cụ phẫu thuật bằng sắt và kiểm soát độc tính của aconitine thông qua bôi ngoài da, kê đơn phức hợp và các quy trình kiểm soát chặt chẽ, thể hiện khả năng thực tế trong việc cân bằng giữa hiệu lực thuốc và an toàn cho bệnh nhân,” Zhao nói.
Bộ dụng cụ bằng sắt 600 năm tuổi có thể được dùng trong các ca phẫu thuật nhỏ, các nhà nghiên cứu lưu ý. Đầu tiên, thầy thuốc bôi chất gây tê lên vùng da cần mổ, sau đó dùng nhíp giữ da và kéo để cắt bỏ lớp ngoài. Cặn thuốc tê hiện diện trên cả hai dụng cụ và tập trung ở các khu vực chức năng phù hợp với quá trình phẫu thuật. Có khả năng thuốc tê trong trường hợp này ở dạng lỏng; nó có thể đã bắn lên dụng cụ sắt, thoát khỏi quá trình làm sạch và cuối cùng ăn mòn kim loại.
Đây là lần đầu tiên các nhà nghiên cứu tìm thấy bằng chứng hóa học trực tiếp về thuốc tê trên dụng cụ phẫu thuật cổ đại. “Kết hợp với các ghi chép về đơn thuốc gây tê trong các văn bản y học thời nhà Minh, nghiên cứu này xác nhận rằng Aconitum đã được sử dụng như một loại thuốc tê bôi ngoài da, an toàn và chính xác trong các quy trình phẫu thuật,” Zhao kết luận.