# Nước toàn cầu đang phá sản: Bài học từ người đoạt “Giải Nobel Nước”
Con người đang hút cạn nguồn nước ngọt của Trái Đất với tốc độ chóng mặt. Mỗi năm, các lục địa mất đi lượng nước đủ để đáp ứng nhu cầu của 280 triệu người. Và vào tháng Giêng vừa qua, một báo cáo từ Liên Hợp Quốc đã cảnh báo rằng thế giới đang bước vào kỷ nguyên “phá sản nước toàn cầu” – nghĩa là chúng ta đã gây tổn hại không thể đảo ngược cho toàn bộ hệ thống nước ngọt.
Tác giả của báo cáo này là Kaveh Madani, Giám đốc Viện Nước, Môi trường và Sức khỏe của Đại học Liên Hợp Quốc. Vào ngày 18 tháng 3, ông đã nhận Giải thưởng Nước Stockholm 2026 – thường được gọi là “Giải Nobel về Nước” – cho những đóng góp xuất sắc trong việc sử dụng bền vững và bảo vệ tài nguyên nước.
Sinh năm 1981 tại thủ đô Tehran của Iran, Madani là người trẻ nhất từng đoạt giải thưởng này. Cha mẹ ông đều làm việc trong ngành nước, điều này đã định hình con đường nghiên cứu và niềm đam mê của ông với nước. Trong nhiều thập kỷ qua, Madani đã làm việc tại các trường đại học ở Thụy Điển, Mỹ và Anh, thu thập nhiều giải thưởng cho những đóng góp trong mô hình toán học về các hệ thống tương tác phức tạp giữa con người và nước.
Năm 2017, theo lời mời của chính phủ Iran, Madani trở thành Phó Tổng thống Iran và Phó Cục trưởng Cục Môi trường Iran. Nhưng nhiệm kỳ của ông ngắn ngủi vì những cải cách ông đề xuất đã va chạm với các lợi ích cố hữu. Truyền thông thân chính quyền gọi Madani là “kẻ khủng bố nước”, ông bị bắt và thẩm vấn nhiều lần, cuối cùng bị buộc phải sống lưu vong.
Một thập kỷ sau, Madani được công nhận toàn cầu vì những cải tiến quan trọng đối với các mô hình quản lý tài nguyên nước. Bằng cách áp dụng khung lý thuyết trò chơi vào hành vi con người, ông đã giúp giải thích tại sao các mô hình kỹ thuật truyền thống thường thất bại trong việc nắm bắt sự phức tạp của thế giới thực.
“Phá sản nước” thực sự có nghĩa là gì?
Madani giải thích: “Phá sản nước kết hợp hai điều kiện quan trọng: mất khả năng thanh toán và tính không thể đảo ngược. Mất khả năng thanh toán xảy ra khi việc sử dụng nước vượt quá tốc độ tái tạo tự nhiên – khi chúng ta tiêu nhiều hơn số tiền thiên nhiên gửi vào ‘tài khoản’ của chúng ta mỗi năm thông qua lượng mưa.”
Ban đầu, môi trường rất tử tế với chúng ta. Nó chấp nhận sự cắt giảm đó. Nhưng sau một thời gian, thiên nhiên bắt đầu phản ứng tiêu cực và mất khả năng phục hồi. Đó là khi sự mất khả năng thanh toán kết hợp với tính không thể đảo ngược – hệ thống không thể khôi phục lại điều kiện lịch sử của nó. Điều từng là bất thường trở thành bình thường mới.
“Đó là lúc thiếu nước trở thành vấn đề mãn tính. Và đó là những gì chúng ta thấy ở nhiều nơi trên thế giới, nơi các hệ thống phải đối mặt với trạng thái bình thường mới và mất khả năng phục hồi. Những hệ thống này không còn trong khủng hoảng nữa – chúng đang sống trong thực tại mới.”
Ai sẽ chịu ảnh hưởng đầu tiên?
Báo cáo phá sản nước cho thấy mọi châu lục nơi con người sinh sống đều đang chứng kiến sự phá sản nước dưới hình thức này hay hình thức khác. Không quốc gia nào miễn nhiễm. Giống như phá sản tài chính, vấn đề không phải bạn giàu hay nghèo, mà là cách bạn quản lý ngân sách.
Bạn có thể là một tỉnh ở Canada giàu nước và vẫn phá sản nước – như Alberta. Bạn có thể là Yemen ở Trung Đông và đối mặt với vấn đề. Nhưng điều đáng ngạc nhiên là phá sản nước cũng có thể xảy ra ở những khu vực rất ẩm ướt. Ở Đông Á hay Đông Nam Á, lượng nước thì có nhưng chất lượng lại rất tệ. Nước bị ô nhiễm và không thể sử dụng.
Giải pháp nào?
Madani nhấn mạnh: “Những gì chúng ta đã làm để giải quyết vấn đề thiếu nước là chưa đủ và thậm chí còn làm trầm trọng thêm vấn đề. Chúng ta chủ yếu tập trung vào tăng nguồn cung – từ đào giếng sâu hơn, xây đập, vận chuyển nước, khử muối, tái chế. Điều chúng ta chưa làm đủ là kiểm soát nhu cầu và giảm tiêu thụ.”
Quản lý phá sản không chỉ là tăng nguồn cung mà còn đặt giới hạn cho tiêu dùng và giảm chi tiêu. Công nghệ là một phần của giải pháp, nhưng bạn cũng cần cải cách chính sách lớn dẫn đến giảm tiêu thụ và loại bỏ các sử dụng không bền vững.
Các quốc gia cần đa dạng hóa nền kinh tế và giảm áp lực của nền kinh tế lên nước và tài nguyên thiên nhiên. Ở nhiều nơi, đặc biệt là Nam bán cầu, nông nghiệp là người sử dụng nước lớn nhất. Cắt nước khỏi nông dân nhỏ đồng nghĩa với thất nghiệp, đói kém, di cư và căng thẳng.
AI và trung tâm dữ liệu: Mối đe dọa mới
AI và trung tâm dữ liệu tiêu thụ rất nhiều năng lượng. Chúng tác động đến tài nguyên nước không chỉ qua nước làm mát mà còn qua nước dùng để sản xuất năng lượng. Đây là một nhu cầu mới đang tăng lên, bất chấp thực tế chúng ta đã phá sản nước hoặc gần phá sản ở nhiều nơi.
Madani cảnh báo: “Đây là một lĩnh vực có lợi nhuận cao, vì vậy bạn có thể lập luận rằng xã hội có thể chuyển nước từ các lĩnh vực khác để giúp lĩnh vực này phát triển. Nhưng điều đó chỉ hợp lý nếu lợi ích được phân phối và những người mất quyền tiếp cận nước có thể hưởng lợi từ sự phát triển của AI.”
Chúng ta không nên nói không với công nghệ, nhưng phải chủ động kiểm soát và giảm thiểu tác động, đảm bảo rằng việc giới thiệu các nhu cầu mới sẽ không làm tổn thương hệ thống hơn nữa và gây ra thiệt hại không thể đảo ngược.
Related Stories
- Andes virus: Chủng hantavirus duy nhất lây từ người sang người được xác định trên tàu du lịch
- Hello world!
